Okładka

Strona tytułowa

Magda Durda

Rejestr złoczyńców

Strona redakcyjna

Copyright © Oficynka & Magda Durda, 2013

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden inny sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Oficynki.

Wydanie pierwsze w języku polskim, Gdańsk 2014

Opracowanie edytorskie książki: kaziki.pl

Projekt okładki: Magdalena Zawadzka

Zdjęcia na okładce © Bblood | Dreamstime.com

© Kutt Niinepuu | Dreamstime.com

Skład: dialoog.pl; biuro@dialoog.pl

ISBN 978-83-64307-32-4

www.oficynka.pl

email: oficynka@oficynka.pl

Konwersja do formatu EPUB/MOBI:

Legimi Sp. z o.o. | Legimi.com

„Kurjer Poranny” nr 129 z dnia 11 maja 1886 roku

Niecodzienne znalezisko

Na ulicy Szewskiej w miejscu, gdzie do niedawna funkcjonował plac targowy, rozpoczęto prace związane z układaniem torów pod żelazną drogę konną. Ma ona sprawnie połączyć przedmieścia z centrum miasta, toteż wszyscy z utęsknieniem czekają na ukończenie prac. Spieszymy jednak donieść, że zostały one chwilowo wstrzymane, jako że natrafiono na ślady pochówku zmarłych. Z tego, co nam wiadomo, mogą to być pozostałości cmentarza straceńców, których z racji ich przewin i dla większego pohańbienia grzebano nie przy kościele, lecz na niepoświęconej ziemi, pod murami miasta. Te zaś aż do połowy szesnastego wieku znajdowały się na wysokości obecnie istniejącej ulicy Szewskiej.

Ażeby było ciekawiej, pomiędzy zapomnianymi mogiłami natrafiono na manuskrypt, którego autorstwo zdaje się przynależeć do złodzieja sprzed kilku wieków. Odnaleziony dokument, który może być niezmiernie cennym zabytkiem piśmiennictwa z zamierzchłej epoki, został przekazany profesorowi Hipolitowi Miecińskiemu. Ten wybitny znawca dziejów i artefaktów z przeszłości radzi jednak powściągnąć emocje, gdyż znalezisko może być tworem późniejszym, którego autor niekoniecznie był złodziejem, lub mistyfikacją dokonaną przez współczesnego, głodnego sławy niespełnionego literata, z czym niejednokrotnie miał do czynienia.

Zdaniem profesora, jeżeli wydarzenia opisane w manuskrypcie istotnie się zdarzyły, powinny być odnotowane w księgach grodzkich. Cóż, czekamy, co wykażą jego poszukiwania w miejskich archiwach.

Bacz swego powołania, a pracuj do zdechu

Nadszedł wreszcie dzień, w którym długożywotna wojna dobiegła kresu, zaszczyt zwycięstwa przynosząc naszym rycerzom. Wieść o owym długo wyczekiwanym zdarzeniu zastała nas z Mietkiem, gdyśmy na gościńcu bawili, doświadczając wątpliwych uroków przedwiośnia. Najsampierw tośmy owej plotce wiary nie dali, bo co i rusz się takowa pojawiała, chociaż rzadko zwycięstwo przypisywała naszym dzielnym wojownikom, którzy od dawien dawna walczyli dla chwały i dla tejże umierali. Nie nawykli do wygrywania albo też nie leżało ono w ich naturze, a oną trudno zmienić. Szczególnie człowieczą. A może i nietrudno, jeno powiadają, że lepszy znany diabeł niźli nieznany anioł, a po kopytach ich poznacie. Przeto, jak kto do czegoś nawyknął, to tego się trzyma. A że efekty mierne ma z tego?

Niezbadane są wyroki, szczęście kapryśnym bywa i w tej kapryśności może się odwrócić akurat wtenczas, gdy nawyk się zmieni. Tedy rzucaj uparcie monetą, a orzeł kiedyś wypadnie. Chyba że moneta fałszywa. Albo że pierwej wszystek stracisz, nim doczekanie twoje. Jednakowoż taka już natura człowiecza, że niechętna jest ona zmianom.

Insza jest słów natura. Albowiem wędrują one i zmienne są w tym wędrowaniu. Przekazujesz komu jakąś nowinę, a ona wraca do ciebie, nieraz po długim czasie, i jakaś obca ci się zdaje. I tylko dlatego ją rozpoznajesz, bo żeś jej dał jakiś znak szczególny. Opowiadasz na przykład o kmiotku z pośledniego stanu, który za rycerza chcąc uchodzić, przyozdobił się kogucimi piórami, ale na polu bitewnym mdlał i wśród mężów poległych jako trup zaległ, a potem gdy się ocknął przez przypadek, ujrzał jakowąś swołocz, przewodzącą siłom wroga, dającą upust swemu pęcherzowi. Bowiem chciał pyszny rycerzyk przy tejże okazyji splugawić ciała pokonanych, by się później chełpić swą durną, dziecinną psotą. Jeno chwała pańska na pstrym koniu jeździ, a koń jak to koń, wywrotny bywa. Przeto ciała naszych przegranych rycerzy uświęcił krwią z własnego gardła poderżniętego przez tchórzliwego kmiotka, który ze strachu czy też z gniewu słusznego o swej bojaźni zapomniał.

No i takową snujesz opowieść, żeby zasiać ziarna nadziei, że istnieje odrobina sprawiedliwości na tym łez padole, rzucasz te słowa na wiatr i myślisz, że ulatują bezpowrotnie. A potem nagle wraca do ciebie opowieść o rycerzu Czarnym Kogutem zwanym, który stoczył zwycięską potyczkę w bitwie, zresztą i tak przegranej. A jeśli na dodatek znasz, że zdobiony kogucimi piórami kmiotek nigdy nie istniał, to ostrożnie do słów podchodzisz.

Tośmy natrętnym wieściom wiary z Mietkiem nie dawali. Mało kto dawał, bo przecież wojna toczyła się gdzieś w dali, lecz jednak nikogo nie omijała. Nasamprzód wzrosły daniny, a wkrótce potem insze koszta wszystkiego, co jakowąś wartość miało. Wszystkiego, prócz życia ludzkiego, które tańsze niźli wino się stało. Toteż, pomimo iż wojny u nas nie widziano, to skutki jej każden odczuwał i z utęsknieniem wieści pomyślnych wyczekiwał, chociaż wiarą ich nie zaszczycał.

Dopiero gdy się włóczyć po gościńcach poczęły bandy żołdaków, co to zajęcia swoje, a i co gorsza sposobność do łupieży potracili, nawet największe niedowiarki zrozumiały, że nastał czas pokoju, przeto świętować wypada ową ulotną chwilę, jaką jest przerwa między jedną zawieruchą wojenną, która się właśnie skończyła, a następną, która się prędzej czy później rozpocznie. Albowiem jak po nocy zawsze dzień nastaje, tak też i po nim noc nieuchronnie nadejść musi. Jak powiadają, toczyłaby się wojna nieustannie, jeno koniom odetchnąć trzeba.

Kiedy zatem mir ogłoszono i miłować go przykazano, zewsząd słychać było głosy, że po to wojnę wymyślono, aby tym łapserdakom dać jakieś pożyteczne i chwalebne zajęcie, bo bez tego bezecnych łotrostw się dopuszczają. W owym czasie utracił też nieco na swej szlachetności zawód rycerski, a to szczególnie za sprawą tych spośród panów rycerzy, co to własnej ziemi nie posiadali. Niczego przeto prócz wojaczki nie znali, a nawykli byli do ryzykowania życia, tak swojego, jak i cudzego, chociaż cudzego radniej, bo z tego większy zysk mieli, a i z zysku większy pożytek. Toteż poczęli herstować ludziom pośledniejszego stanu i pospołu z nimi włóczyć się po gościńcach, łupiąc, grabiąc i mordując, porzucając przy tym wszelkie przykazania rycerskiego honoru.

– Bzdura, wszystek bzdura i kłamstwo wierutne! – zaoponował wzburzony Zbyszko Śmiały, z którym żeśmy w „Ucieszce” przy gościńcu rozprawiali.

Miano owe pewnikiem sam sobie nadał, jako że był zaledwie giermkiem, służącym niby pies swemu panu, któremu jednakże zmarło się gdzieś w gospodzie podczas burdy jakowejś. I chociaż poszło o błahostkę, to jej skutkiem Zbyszko stał się bezpański. Przystał przeto do zgrai inszych rycerzy, co to rabunkiem po gościńcach się trudnili, i wiernie im służył, dopóki nie został niecnie przez nich potraktowany przy podziale łupów. Groził, że na skargę pójdzie, ale go wyśmiali, bo był infamis jako i oni, znaczy wyjęty spod prawa, a takowemu prawa żadne nie przysługują, prócz przywileju utraty głowy.

Zrozumiał więc Zbyszko, że skoro jest infamis, to prawo go nie obowiązuje i podział łupów wziął w swoje ręce, które od noszenia ekwipunku swego pana mocarne się stały. A tytułował się jako rycerz, bo ambicyję miał takową, że jak mu głowę mają odejmować, to nie na stryczku, jeno od miecza. Pospólstwo bowiem rzadko doświadczało tego zaszczytu, chyba że zasłużyło sobie jakowąś większą przewiną.

Mnie to się zawsze widziało, że trupowi przecie nie robi większej różnicy, czy głowę swą znajduje na swoim karku czy nieopodal niego albo też złożoną na piersi. Żywy łacniej dostrzeże utratę ucha. A dla trupa bez znaczenia, czy głowa z nim, czy bez niego, bo i tak z niej pożytku już nie ma. Może nawet lepiej zachować łeb na karku i z nim się na inszy świat wybrać, bo to radniej, a i wygląda zacniej. Ale temu, co się pańskiego honoru nachapał, źle się robiło na duszy, że będzie się kołysał miedzy ziemią a niebem, niczym karmnik dla ptactwa ścierwotucznego. I tak też się Zbyszko po rycersku tytułował, a że w powojennej zawierusze niemało dziwów się działo, przeto i jemu zawierzyć mogli.

Przystał później do koniokradów, którzy sami siebie hołociarzami zowali, jako że koń to dla nich hołota była. A znał się na koniach, czyli hołotach, i jak była potrzeba, gniadego w siwka potrafił podmienić, a chełpił się, że nawet cherlawą szkapę da radę przekonać, że jest pełnokrwistym rumakiem i jako takowego ją sprzedać. Tego wszystkiego tośmy się dowiedzieli później, gdyśmy z nim w dalszą drogę ruszyli, bo podążał przed siebie, a i myśmy w tamtą stronę zmierzali.

Bystry był chłopak z tego Zbyszka i z niejednego żłoba jadł. Gdy szkapa zdawała mu się tak nędzną, że trudno na nią nabywcę było znaleźć, sprzedawał ją na części, co zdarzało się również, gdy trafiał się rumak wymagający z tych czy inszych przyczyn szybkiego upłynnienia. W jednym miejscu frymarczył wówczas mięsem, w inszym skórą, a i włosiem przy tejże okazyji. Nawet na kopyta potrafił kupca znaleźć i na zmielone zęby jako sproszkowany róg nosorożca, co ponoć na męską potencyję nader korzystne. Znaczy się, z nosorożca, bo w konia to nikt nie wierzył, a wiadomo, że tylko wiara cuda czynić zdoła. Wiele się przy nim nauczyliśmy z hołociarskiego fachu.

Znał się też Zbyszko na panach rycerzach, z którymi sporo miał do czynienia. I objaśnił nas, że honor rycerski obowiązuje wobec ludzi równego sobie stanu, i począł tłumaczyć zawiłości rycerskiego rozumowania. Prawił nam, że nie zabija się pokonanego, jeżeli można uzyskać zań okup, albo takowego, który ma pewną sławę w swych kręgach. Bo jak kto sławny, to nawet zza grobu zemścić się może, a i mimo grobu da radę. Rozdziobią go kruki, wrony, a ręką karzącą sprawiedliwość spod ziemi wymierzy.

Tegośmy nie zrozumieli, więc nam objaśnił, że jak ktoś sławny, to i kamratów ma wiernych, którzy gotowi są dlań oddać życie, chociaż niekoniecznie własne. Dalej prawił nam, że rycerzowi przystoi dworskim być wobec dam, chociaż z dziewkami może sobie nieco pofolgować, ale to mimo uszu żeśmy puścili, bowiem jedyne damy, któreśmy znali, to te, które oddawały nam swoje sakiewki w ramach dobroczynności. Ciekawiśmy byli, jakże się ma ten honor rycerski do rabunku na gościńcach.

– Wojna się skończyła, to po wsiach rabować nie wypada – objaśnił nas Zbyszko.

Tośmy zrozumieli, wszak w wojennym czasie łupiestwo jest przywilejem rycerza i jego świętym prawem, toteż nie dziwota, że i w czasie miru z prawa swego korzysta. Jeno ten ich rabunek na gościńcach sprawił, że nękana przez poszkodowanych kupców jurysdykcyja przyobiecała walkę z przestępczością. Nie zamierzali jednak panowie rajcy walczyć z rycerzami, z których każden był możny lub pośród możnych miał znajomości.

Uwaga szlachetnie urodzonych skupiła się na nas, nieborakach, którzy z trudem zdobywają jakiego ćwierćgrosza na chleb powszedni. I którzy nie posiadają wystarczająco dobrych argumentów monetarnych, by o życzliwość zabiegać. Niemniej w świetle prawa stali się szlachetni panowie rycerze równi nam, pospolitym, acz uczciwym złodziejom, i to nas z Mietkiem nurtowało. W czymże oni są lepsi, że przywilej ścięcia mają?

– Rycerze dla zdobycia chwały żyją, a tejże przysparzają im szlachetne zwycięstwa albo szlachetna śmierć – objaśniał nas Zbyszko. – Nie dla zbytków przeto wojują. A znajcie, że aby zdobyć chwałę, winno się zasad rycerskich przestrzegać, a one ważność swą mają jeno w tym kręgu, które ich znawstwem i respektowaniem wykazać się może. Gwarantem dobrego imienia rycerza jest opinija jemu podobnych, toteż słowo jakiegoś tam włościanina, któremu zarekwirowano kurę, jest raczej mało istotnym.

– Czyli chodzi o to, by mieć piękne epitafium na nagrobku? – spytałem, ażeby się upewnić.

Zbyszko aż zarżał z radości niczym koń, co to się właśnie wytarzał na łące koniczyny.

– Młodyś ty i głupi. Chodzi tylko o sławę, którą rycerz zawdzięcza waleczności, zdobytym łupom i niewiastom. A właściwie to rozchodzi się jedynie o niewiasty, bo zdobywa się je dzięki zdobytym łupom i sławie. A życie w niesławie dla rycerza gorsze jest niźli śmierć, bo jakaż niewiasta go zechce? – Znali my z Mietkiem takowe, co to sławę miały za nic, bo więcej ceniły pieniądze albo też insze męskie walory, aleśmy zmilczeli. – Są takowe – prawił dalej – co to sławę mają za nic, bo więcej pieniądze cenią i wysysają je do cna, niczym jakieś zmory, a potem porzucają miłośnika i na żebry mu iść trzeba.

Gdyby nie te niewiasty, ich zdradziecki urok, ich kształty powabne, ich głosik czule szepczący do ucha... Ech, gdyby nie ta płeć piękna, słaba, zdradziecka, przewrotna i podstępna, to każden rycerz zabiegałby jeno o wpis do Wielkiej księgi chwały i czynów rycerskich. Wtedy i łacniej by mu było wojny wygrywać, i w czas miru żyć spokojniej, ale przez te złotożądne bestyje...

Zafrapowała Mietka myśl o Księdze chwały i począł wypytywać, jakie profity można mieć z takowego wpisu. Spojrzał na niego Zbyszko srogo i przez zęby wycedził, iż wartością jest sama sława i to, że trubadurzy pieśni układają, a panny nadobne, słuchając ich pieśni, omdlewają i marzą o spotkaniu z takowym zacnym rycerzem. Ale, dodał szybko, żaden rymopis niczego nie stworzy, jak mu się weny twórczej ciężkim trzosem nie naoliwi. I dlatego łupy trzeba zdobywać, a i na turniejach bywać, a to wszystko kosztuje co niemiara. To lepiej uczciwym rzemiosłem sławę zdobywać.

Mietek pojął Zbyszkowe objaśnienia po swojemu, bo wielka gorączka zaczęła go ogarniać, by imię jego do owej Księgi wpisano. Wygląd miał on greckiego boga, tego, co to kowalstwem się zajmował, i cierpiał okrutnie przez niedostatki urody, przeto widać tak to sobie umyślił, że sława uatrakcyjni go w niewieścich oczach.

– Dla was to ino Rejestr złoczyńców – odrzekł mu na te nagabywania Zbyszko i wtenczas strzała z kuszy przebiła mu szyję.

A potem podeszli doń trzej panowie rycerze i upewniwszy się, że już nie dycha, poczęli mu sakiewkę i tłumoczek podróżny przetrząsać. I takżeśmy się domyślili, że są to owi końscy buchacze, co to ich Zbyszko przy podziale łupów wyręczył. Od nich żeśmy się dowiedzieli, że naszego towarzysza podróży Łżeszkapą przezywali i naśmiewali się, że a i owszem, to wszystko prawda, co nam prawił, i że nawet woła potrafił sprzedać jako konia, jeno nie z racyji talentu, lecz że ich nie rozróżniał. Co było wierutnym łgarstwem wywołanym zawiścią, która jest jednym z grzechów śmiertelnych.

Wiele nam o nim ciekawego powiedzieli, gdy przetrząsali jego sakiewkę. Dostrzegłem w niej nawet dwa złote czerwońce, a pewnym był, żem zgubił je gdzieś na drodze. Tośmy dopiero wtedy uwidzieli, żeśmy w towarzystwie człeka niezbyt zacnego się bawili, któren wykorzystał nasze zaufanie. Była to dla nad bolesna nauczka, by z większą ostrożnością przyjaźnie zawierać.

Cóż, człowiek na błędach się uczy, jeżeli potrafi wyciągnąć z nich jakowąś naukę. Błąd, jaki nas dwa złote czerwońce kosztował, mógł nas uchronić przed stratą znaczniejszą. Wszak żeśmy mogli mieć trzos pełen czerwońców albo nawet dwa trzosy i oba utracić wraz z wysadzanym kamieniami nożem, tym, który Mietek przy pasku nosił przysłonięty koszulą, żeby czerwień rubinów na pokuszenie kogo nie zwiodła. Rubiny wprawdzie fałszywe były, ale ostrze z porządnej stali, której rdza się nie imała. Pojąłem, że dobry los uchronił nas przed tym, co zdarzyć się mogło. Przetom chciał się naprędce swym spostrzeżeniem z Mietkiem podzielić, jeno mu myśli próżne musiały nie dawać spokoju, bo nagle zapytał panów rycerzy o tę Księgę chwały, przez Łżeszkapę wspomnianą.

– Ponoć jest takowa – odparł mu jeden, zajęty obrywaniem guzików kunsztownych od Zbyszkowej sukmany

– Tak powiadają – zgodził się z nim drugi. – Są tam zapisani ci wszyscy, których losem jest życie nie za życia, jeno w pamięci żyjących.

– Ale w chwale pomarli, szczęśliwcy – skwitował ponuro trzeci, obaczywszy, że nic prócz paru nędznych łachów Zbyszka nie pozostało, jeno jego ciało, a z tego pożytek mogły mieć jeno szczury albo też kundle bezpańskie.

Wtenczas Mietek zadał pytanie o Rejestr złoczyńców i nie wiedzieć czemu, zeźlił nim tych hołociarzy, co to za wielkich rycerzy się mieli. Odparli mu, że kto pyta, ten błądzi, i że ciekawość do piekła prowadzi, a żebyśmy sobie lepiej ich słowa utrwalili, zabrali nam sakiewki. Mieli jednak pański gest i nam je oddali, tyle że puste.

Taką to pożyteczną naukę żeśmy odebrali i w dalszą drogę ruszyli. Wtedy też pierwszy raz, a i nieostatni, zasięgnął Mietek pomocy w kościele. Sam, bez mojej pomocy włamał się tam w nocy, wyczyścił puszkę, a potem mnie zbudził, że uchodzić trzeba. Jak to powiadają: „Bóg wziął, Bóg dał”.

Nawykli my z Mietkiem do takowego życia. Włóczyliśmy się po gościńcach, odkąd się żeśmy wyzwolili od czeladnikowania u niejakiego Sławomira, co to kowalem był i majstrem naszym.

Jak to się w życiu przypadki ze sobą splatają i sens ukryty się z nich wyłania! Trzeba go tylko dostrzec, a nieczęsto takowa sposobność się nadarza.

Miałem ja bowiem zamysł takowy, by pisarczykiem zostać. Sztuki pisania matka mnie nauczyła, bo ojciec mój niepiśmiennym był i więcej cenił słowa unoszące się w powietrzu, niźli te na papier złapane.

– To tak jak z motylami – powtarzał. – Są piękne, gdy latać mogą. Przybite niczym stempel do papieru, stają się martwe.

– Chodzi o to, by uchwycić to ulotne piękno – odpowiadała moja matka, co wieczór poezyję czytając przy świetle świecy, której blask na zatracenie ćmy wodził.

Wywodziła się z lepszego stanu, ale przyszło jej żyć pośród takowych, co to książki uważają za dobry materiał, by nim w piecu napalić. Jeno zgrzeszyła na sianie z moim ojcem, będącym parobkiem w tejże posiadłości, którą dziedziczyć miała. I kiedy wyszło na jaw, że będzie owoc z owego grzechu, jej rodziciele przez sromotę, której im przysporzyła, popadli w zgryzotę i przykazali, by w świecie szukała szczęścia, i pobłogosławili na drogę. Tyle żem znał z jej wcześniejszego życia, chociaż jam był owym owocem. Jak ją kto pytał o rodzinę, to zwykła była odpowiadać, iże sierotą się urodziła, i z godnością przyjmowała wyrazy współczucia.

Czemu mnie słowa pisanego uczyła, tegom nie pojmował, bo gdym jej oznajmił swą chęć zostania pisarczykiem, rzekła mi, żem na to za głupi. I posłali mnie dnia pewnego rodziciele moi, bym się jakiegoś fachu wyuczył, bo to najlepsze dla mego dobra być miało, a i im szczęścia przysporzyć mogło. Jam jednakowoż nie znał, jaki fach sobie obrać, a do kowalskiego warsztatu żem przez przypadek przybył, bo deszcz mnie srogi na drodze złapał, a drugi przypadek sprawił, że kowal czeladnika potrzebował, a ja zgodziłem się na terminowanie. I to był trzeci przypadek, żem trafił do takowego mistrza kowalskiego, co ponoć mir sławił, ale wielkim był okrutnikiem dla swoich terminatorów, szczególnie w czasie wojny.

Kiedym grzbiet swój przez mistrza oćwiczony dziegciem okładał, Mietek mnie objaśnił, że kowal mir miłuje, jeno z daleka, i że on sam terminuje u niego od lat wielu, i że pewnikiem prędzej przyjdzie mu zdechnąć, niż na czeladnika się wyzwolić. Takową mi przyszłość świetlaną zarysował dnia trzeciego mojego przyuczania się do fachu. I to był czwarty przypadek, że los nas w owym miejscu połączył w tym samym czasie, i powoli wyłaniał się z tego sens jakowyś, któregom jeszcze nie znał.

Niewiele był Mietek ode mnie starszy, ale życie zdążył już mieć ciekawe. Zanim się żeśmy spotkali u kowala, kilka fachów zdołał poznać na dworze, gdzie ojciec jego za kucharczyka robił. Toteż Mietek na rzeźnictwie nieco się znał i na zamków otwieraniu, a pożegnany został za chabety zajeżdżenie, kiedy do jakiejś krasawicy umyślił sobie jechać. I dojechał, a jakże, tyle że ona rozmawiać z nim nie chciała, toteż z miejsca zawrócił, a koń pod nim po drodze padł, bo to daleko było. Siedem gór i siedem lasów, powiadał. Potem robił u rzeźnika, ale jakoś mu to nie pasowało. Stolarki się chciał wyuczyć, ale stolarzówna uwagę jego od nauki odwracała. Wdzięczyła się, niecnota, powłóczyste spojrzenia rzucała, a potem za młynarza poszła. Nic więcej o sobie mi nie powiedział. U majstra tkwił od lat, a ja już po czasie niedługim miałem dość.

– Cóż cię tu trzyma? – zapytałem, bo majstrówna pysk dość paskudny miała, ale to było nic w porównaniu z jej charakterkiem.

– Ciii... – szepnął i położył palec na ustach.

Nie rzekł mi nic więcej aż do dnia, gdy majster nasz wyjechał w interesach i miało go nie być przez dni parę. Wówczas powiódł mnie Mietek do sypialnej majstra komnaty i ukazał mi skrzynię w niej stojącą. Piękna była... Masywna, misternie zdobiona, z żelaznymi okuciami. Wyglądała nader poważnie, a jeszcze poważniej ukazała się nam jej zawartość, bo i szaty odświętne skrywała, i chusteczki kowalowej, i nieco jej biżuterii. A i pieniądz, którego majster nam skąpił, tam znaleźliśmy, jeno żal nam było tych okuć nieco popsowanych podczas otwierania, bośmy brakiem cierpliwości zgrzeszyli i dłutem je potraktowali. Ale po tym, jak żeśmy powabowi owej skrzyni ulegli, trzeba nam było od majstra uchodzić. Księżyc jasno świecił wtedy i drogę nam oświetlał.

Pierwej żeśmy się z Mietkiem po lasach chowali i tylko nocą wędrowali, aż żeśmy od kowala daleko uszli. Wtedyśmy wyszli na gościniec i zaczęli z życia korzystać. Żyli my ze skrzyni majstrowej i starczyło nam tego na długie miesiące. Potem przyszło nam żyć z tego, cośmy dostali po chałupach, karczmach albo i we dworach. Zwinnym jest i ciała skąpego, przeto z łatwością przez byle szczelinę się przecisnę. Nocami pod cudzy dach wleźć mogłem przez dymnik, chyba że okno gościnnie zapraszało. A jak ziemia przyjazna była, tośmy podkop robili i przez takową szczurzą norę właziłem. Za dnia to tylkośmy w niedziele chodzili, kiedy wszyscy na nabożeństwo szli, chałupę pustą ostawiając, i wtenczas, gdy oni troszczyli się o bogactwo swego ducha, myśmy mieli sposobność zadbać o bogactwa ciał naszych.

W owych dniach przezwał mnie Mietek Szczurzym Synem, a potem się śmiał, żem Szczur Dachowy albo Jerzyk Piwniczny. Bo nazwanie po dziadku dostałem, któremu Jerzy było, a jerzyk jako ptak do sowy pasuje. Kiedym się tak prześlizgiwał przez podkop czy inszą dziurę, Mietek baczenie miał na wszystko, by pierwej postrzec niźli być spostrzeżonym. W tym baczeniu nader był uważny i uwagę potrafił zgrabnie odwrócić, gdy naszła takowa konieczność. Przezwałem go przeto Sową, że niby tak jak to ptaszysko potrafi głową obracać wokół szyi, i cieszył się z tego miana. A że mógł nawet lepiej, bo nie tylko nocą, ale i za dnia głową obracać, to sobie nazwanie przemienił na Sowibacznika i tak też się przedstawiał. Niezbyt mi to pasowało, bo on Mietek Sowibacznik, a ja co? Szczurek czy Jerzyk?

– Nie kwękaj, Jerzoszczurze – odrzekł Mietek na moje marudzenia. – A może wolisz być Szczurojeżem? Takiego szczura z kolcami mógłbym na jarmarkach pokazywać i pieniądze zbierać – zaśmiał się i trzepnął mnie w czoło, żebym lepiej sobie przyswoił.

Oddałem mu, żeby dłużnym nie być, a on też długów mieć nie lubił, więc mocno się poszarpaliśmy, aż przyzwolił mi nieco zbastować i Szczurzastym mnie przezwał. To mi się nawet spodobało, bo szczur to wszak zwierzę sprytne i zmyślne. Pierwszy przeczuwa nadchodzącą katastrofę, bo i statek tonący opuszcza i powietrze morowe jako pierwszy wyczuwa. A Szczurzasty brzmiało poważnie i dostojnie, szacunek wzbudzało.

Toteśmy ręce na zgodę sobie podali, a potem przysięgę złożyli, w którejśmy obiecali sobie wzajem lojalność, uczciwość i braterstwo po wsze czasy, lepiej niźli w małżeństwie. Przysięgę ową własną krwią żeśmy przypieczętowali i nic złamać jej nie mogło. Bośmy znali, że ja bez niego nic bym nie zdziałał, a on sam beze mnie tyleż samo.

A potem nadeszła zima tak sroga, że najstarsi ludzie takiej nie pamiętali. Chociaż, tak po prawdzie, dziwna jest pamięć tych ludzi najstarszych. Mój dziadek, ten, po którym imię dostałem, doskonale pamiętał wszystkie zimy z czasów swego dziadka, a nie potrafił sobie przypomnieć tych, któreśmy pospołu spędzali.

Ale owa zima naprawdę srogą była i nie dziwota, że dwie armie pokonała. Jakżeśmy później z Mietkiem zasłyszeli, na przednówku rycerze miast ze sobą walczyć, poczęli między sobą o kury i kaczki wojować. No i o gęsi, bo ich pierzem mogli sobie onuce powypychać. Ponoć właśnie wówczas narodziła się piechota, bo zsiedli rycerze z koni, pozjadali je, a ze skóry buty szyć sobie kazali. Pewnikiem się im przydały na przedwiośniu, kiedy puścił ogrom śniegu i drogi w błotniste rzeki pozamieniał.

Myśmy z Mietkiem najęli się wtedy na czeladników u jednego majstra, któren dachy łatał i futryny prostował w tychże chałupach, co to je uprzednio sam pomagał budować. Nie było lekko odnaleźć sekretne miejsce, w jakim skrzynię swą przechowywał, aleśmy radę dali. Gdy mrozy zelżały, wtedyśmy terminowanie zakończyli i chyłkiem uszli w noc bezksiężycową. Drogę oświetlała nam wizja przyszłości, dzięki zawartości skrzyni świetlanej. I dobrze nam się wiodło. Kraj żeśmy zwiedzali, ludzi poznawali...

W „Ostatnim Groszu” tośmy zapoznali Jana Gospodnego, tak nam się przedstawił, co to był z rodu szlacheckiego, ale majątek jego całkiem podupadł w pierwszych latach wojny i zmuszon był wykonywać poślednie zajęcia, niegodne jego stanu, jako nam powiadał. Opatrzność jednak nad nim czuwała, czemu dała znak ostatnimi dniami, kiedy w pobliskim grodzie natknął się na piwnicę pełną zaklętych w skrzyniach takowych bogactw, że sam jeden nie zdołał się z nimi zmierzyć. Przeto umyślił sobie, by w komitywę wejść z poczciwymi ludźmi, a myśmy mu na takowych wyglądali, i pospołu wynieść całe owo bogactwo do równego podziału.

Na wzmiankę o skrzyniach zalśniły się pożądliwie Mietkowi oczy, co widząc, Jan Gospodny spoglądnął wokół siebie i na potwierdzenie swej opowieści ukazał nam pod stołem sakiewkę z garścią błyszczących szelągów. Był jednakowoż drobny frasunek, bo do tejże roboty potrzebne były narzędzia, ale zapewnił nas, że ma rozeznanie, gdzie się w nie wyposażyć, tyle że tych szelągów będzie nieco przymało. Omamił nas swymi słowami, a i gorzałka, owa zdradziecka bestyja, swoje zrobiła, toteż zaraz jęliśmy go przekonywać, żeśmy wcale nie gołodupcy i na potwierdzenie zawartość naszych mieszków mu okazali. Do późnej nocy żeśmy rozprawiali, jak tu się najłacniej dobrać do tego bogactwa, aż życzliwa butelczyna dno swoje nam ukazała.

Nagłą pomroczność umysłu, jaka ogarnęła Mietka i mnie na skutek dnia pełnego wrażeń, starał się wykorzystać potem nasz towarzysz, aby zawrzeć bliższą znajomość z naszymi mieszkami, których zawartością tak nieroztropnie żeśmy się zdradzili. Alem się ocknął na czas, by zamiar paskudny mu udaremnić. Złapałem złodzieja na gorącym i zbudziłem tym Mietka. Przetośmy łotra złomili pospołu, a potem zabrali mu one szelągi, których posiadaniem tak głupio się chełpił, i ruszyli do grodu na poszukiwaniu owego skarbu, co to nam o nim życzliwie powiedział. I tak na dobre zaczęło się nasze kamratowanie, bośmy znali, że w tym świecie pełnym niepewności i podstępnych ludzi przynajmniej sobie możemy ufać.

Wędrując gościńcami, beztrosko opróżnialiśmy zawartość swych sakiewek. Sprzyjała nam wiosna i chociaż nocą przymrozki bywały, łąki porosły trawą, na której króliki hasały, a myśmy je w samołówki zmyślnie przez Mietka zrobione łapali. Później w żarze ogniska żeśmy je zapiekali i tylko gorzałki w te rozgwieżdżone noce nam brakło. Gdy deszcz padał, tośmy się po stodołach chronili. Jeśli były. Nieczęsto bywały, ale przecie żeśmy młodzi i niestraszne nam spędzenie nocy w zacinającym deszczu.

– Mietek, bracie, ale ty mi obiecaj, psiamać, że się nigdy więcej nie zbudzim w kałuży.

– Jako żywo...

– Ani w niej nie zalegniem.

– A bo ja chcę z tobą zalegać? – obruszył się Mietek.

No tak, nietakt. Nieczęsto zalegał w miłym sobie towarzystwie.

Wiosna nam sprzyjała, bo słoneczna pogoda i częste deszcze pobudziły roślinność do wzrostu, przetośmy mogli się stołować w ogrodach wokół spalonych wiosek. Bydlęcy żywot.

Dobrze, że Mietek kłusować potrafił. Bywało, że trafiło mu się coś większego niż polna mysz. Bywało, że trafił się kupiec na zajęcze łapki. Dobrze, że czasami trafiała się nam jakowaś gospoda.

Kiedyśmy wreszcie do rzeczonego grodu dotarli, nic żeśmy nie mieli prócz szelągów, co tośmy je wzięli jako uczciwe znaleźne. Niemała była ich liczba, ale cóż z tego, skoro w pierwszej karczmie, do której żeśmy zaszli, wyszło na jaw, że pieniądz to jest fałszywy.

Karczmarz, co to nam niemiłą prawdę objawił, srogo się uśmiał i tylko z tejże przyczyny oszczędził nam zapisania na naszych grzbietach, że waluta owa fałszywą jest z samej swej natury, o czym wszyscy prócz nas wiedzą. Jednakowoż byliśmy dobrej myśli, że znajdziemy kogo mało w świecie obytego i tak rozumiejącego, że pieniądz to pieniądz i że w zęby się mu nie zagląda.

Przy każdej nadarzającej się sposobności wypytywaliśmy dyskretnie o ulicę Żabią, gdzie mieścić się miała owa piwnica pełna skarbów, o której napomknął nam Jan Gospodny. Rychło się jednak okazało, że takowej w grodzie nie ma. Był jeno zamtuz, przez złośliwców „Żabim Królem” przezwany, bo każda jedna dziewka, która wdziękami swymi tam frymaczyła, marzyła, że pewnego dnia między jej rozłożonymi nogami stanie książę jakowyś, a dla swej przyzwoitości zjawić się miał w przebraniu.

I każdego gościa z ochotą witały, względami obdarzały, póki się nie przekonały, że żaba księciem nie jest, jeno ordynarnym szubrawcem. Bywalcy zamtuza zwykli nazywać go domem rycerskim, jako że szlachetnych mężów goszczącym, żony owych zaś prawiły, że to zły dom, nierządny i jego zamknięcia u panów rajców zabiegały. Wszakoż ci podług własnego doświadczenia uznali, że dom takowy jest w grodzie potrzebny, gdyż powaby ich małżonek większe były przed ślubem, niźli po nim.

Pieczę nad owym przybytkiem uciech sprawował kat, a raczej katowa, bo do takowych spraw lepszy łeb miała, a i doświadczenie większe. Tam gościnę żeśmy znaleźli i zrozumienie dla naszego smutnego losu. Bowiem nasz przygodny przyjaciel, znany w grodzie jako Przecherny Jędrek, był zręcznym wydrwigroszem i jako takowy zdołał sprzedać pierwszemu naiwnemu most albo i też miejskie rogatki, kusząc możliwością pobierania myta za przejazd. Powiadali, że z wykształcenia był niewyświęconym klerykiem, co tłumaczyło zręczność, jaką posiadał w mowie i roztaczaniu cudownych wizyj. Nadto był człowiekiem ujmującym w obejściu, o czym już żeśmy mieli okazję się przekonać, a wszystko, co mówił, okazało się niewarte funta kocich kłaków.

I tak gdyśmy do grodu dotarli, goniąc za złudą tego bogactwa, co to go nie było, pustka nam trzos chłościła.

Znaj fortele, byś kradł śmiele

Gród zdawał się wojną nietknięty i to nas wielce ucieszyło, jeno z pustą sakiewką słabnie radość życia, szczególne gdy głód zaczyna mocno doskwierać. Obydwaj żeśmy pierwszy raz w wielkim mieście byli i nawet Mietek, chociaż bardziej w świecie bywały, czuł się w nim nieco zagubiony.

– Tyle tu możliwości, Szczurzasty... – marudził na każdym dróg rozstaju. – Z lewej dom i z prawej dom, nie wiadomo, co z tego wybrać, a wszystko to jakieś takowe na widoku. Pod kościołem dziady dziadują i albo pilnują, żeby nikt nic nie ukradł, albo też nic do skitrania tam nie ma, bo gdyby było, to już dawno by wzięli. – Ledwie żeśmy uszli parę kroków, to począł znów biadolić. – W lewo iść czy w prawo? Nigdy nie wiadomo, która strona jest lepszą, i trzeba przyjąć jakiś zamysł, że na przykład zawsze na lewo iść będziem.

Jako że z dwóch dróg można niekiedy wybrać i trzecią, przetośmy poszli prosto i trafili na rynek, gdzie akurat w dzień targowy jatka przy jatce ustawione, a na nich dobra wszelakie, aż nam się w głowach zakręciło. I chociaż wielu przygód w swoim krótkim życiu żeśmy zaznali, ale na pomysł, żeby tak w biały dzień ściągnąć coś z rzeźnickiej jatki, dziwna nieśmiałość nas ogarnęła. I wtenczas żeśmy poznali Zgrabnego Antka.

Złodziejem był on z urodzenia i to z najzacniejszego, bo wyreźnickiego fachu, jako dumnie prawił. Od maleńkości mieszki rezał, jako i jego nieświętej pamięci ojciec, któren czynił tak do wczasu, gdy na dusiączce się zakołysał i ptactwo ścierwolubne pochówek mu zgotowało. Zanim sypnął się Antkowi pierwszy wąs, już miał poważanie pośród mistrzów fachu. Powiadali, że samym spojrzeniem mieszek zdjąć potrafi, przeto Zgrabnopalcym go zowali. Gdy wkroczył Antek w wiek męski, sam siebie przezwał Zgrabnym, bo to większe wrażenie na płci niewieściej robiło.

Na skutek nader niefortunnych okoliczności stało się tak, że spotkanie z cierpiączką mu wyznaczono i już się miał zahuśtać, i karmić wrony trupożerne, ale stryczek się zerwał, co zostało uznane za znak z niebios i życie mu darowano. Powiadali, że życie zawdzięcza nie Opatrzności, lecz małodobremu, znaczy się katu, z którym był w dobrej komitywie. Tegośmy się później dowiedzieli, że małodobry paserką się bawił i że z Antkiem z młodych lat się znali.

Ale pierwej tośmy pełni podziwu byli, że Zgrabniak tak zgrabnie z dłużnicy wyszedł, chociaż cały karnawał w niej przesiedział i na męczarnię go brali, coby mu się nie nudziło. Na ostatek trzy dni spędził na niej, a jak kto po takowej dawce wrażeń wychodzi z niej żywy, to i tak jest jakby wpół martwy. I nieważne, czy co powie, czy milczeć będzie. Niewielu milczy. Wprawdzie milczenie od stryczka nie zbawia, ale ból zmniejsza. Mało kto nie zaśpiewa, gdy go na kole rozciągają albo boki przypalają. Bywa też, że mysz pod dzbanem na brzuchu sadzają, a ta bidula przerażona zaczyna sobie norkę kopać...

Wystarczy posłuchać takowych opowieści, by prawienia swoich nie szczędzić. Ponoć nawet i słoń myszy się boi, więc cóż się dziwić nieszczęśnikowi, któren boki ma ogniem wypieszczone, ręce na kole ze stawów powyłamywane, że na widok myszy zaczyna śpiewać. I wszystko takowy wyśpiewa. A do śpiewania to nawet niemowę potrafił grodzki małodobry zachęcić. Cuda się u niego na dłużnicy działy, bo i paralityk chodzić zaczynał, i ślepy wzrok nagle odzyskiwał, gdy go przed zabawkami katowskimi stawiano...

Ale świętym małodobry nie został obwołany, bo pokutę miał do odprawienia za grzeszną swą przeszłość. Krwawym Maciejem go zowali. Zanim katem został, zdołał zdobyć niemałe doświadczenie w obcowaniu z pręgierzem, a później mord mu się przydarzył. Jedni powiadali, że własnego ojca zadusił i że słusznie uczynił. Insi prawili, że zadźgał go siekierą i że słusznie uczynił. Jeszcze insi, że nie ojca, lecz jego ślubną, znaczy się swoją macochę, z którą sam miał romans albo też nie miał, i właśnie z tejże przyczyny, z tego nieodwzajemnionego afektu ją albo też jego zadusił, czy też siekierą... A przepraszam, o którymże Macieju rozmowa? O małodobrym? A, ten... Ojczyma utopił, ponoć kawał kanalii z tego nieboszczyka.

Jak było, tak było i jedynie Krwawy Maciej znał, a może też i ci, którzy wyrokowali. Chociaż oni zwykli rzucać monetą dla określenia, czy winien, czy bez winy jest. A jak sprawa trudniejsza, to kościami rzucali. Taki Sąd Boży.

Jak było albo nie było, jednakowoż Maciej znał, że za ów czyn, którego się dopuścił, przyjdzie mu głową zapłacić, jeśli się niefortunnie przydarzy, że go pochwycą. A w owej zapłacie wszystkie insze złoczyny były już z grubsza uwzględnione, toteż dalszych sobie nie szczędził. O jego późniejszych losach wiele powiadano. Tak wiele, że słowom lepiej było prawdy nie dawać.

Wiadomym było jedynie, że wyznaczono mu spotkanie z cierpiączką. Jeno w owym czasie nie było w grodzie fachmistrza zdatnego do obwieszania, bo ten, co był, nasłuchał się księżej mowy o miłowaniu bliźniego swego, rozdał wszystko, co miał, i z kijem pokutnym w świat ruszył. Na żebry poszedł, powiadali jedni. Na rabunek się szykuje, powiadali drudzy. Maciej nie wnikał, gdzie i po co się udał ten, co to już go nie było, bo dostrzegł szansę swojego życia. Czekał na niego powróz, a nie było człeka, który na gardle mógłby mu go zacisnąć, przeto sam zaproponował, by darowano mu życie, a on się tejże funkcyji podejmie.

O fachu katowskim powiadają dwie rzeczy: że uczciwy go nie przyjmie i że trzeba mieć w sobie żądzę krwi, śmierci i pieniądza. Maciej żądny był życia i pieniądza, ale też sławę miał krwawolubnego, więc go przyjęli. Inszych chętnych i tak nie było. I tak rozpoczął swoją karierę dobrze opłacanego pariasa. Wśród ludzi praworządnych on, egzekutor prawa, nie był zbyt mile widziany, bo wszystko, co z nieczystością się styka, skalaniem grozi, zanieczyszczeniem ciała i duszy. Ciałem zajmował się cyrulik, duszą ksiądz, a Maciejowi przypadła w udziale piecza nad ulicami, gdzie wszelka nieczystość zalegała, zagrożenie i dla ciała, i dla duszy stwarzając.

Prócz usuwania z nich przestępców, których w majestacie prawa niejednokrotnie na inszy świat przesuwał, przykazane miał uprzątanie ulic ze wszystkiego, co zepsute, czyli z ludzi luźnych, dziewek wszetecznych, bezpańskich psów i świń oraz ze ścierwa wszelkiego. Przeto stykał się z najgorszą zarazą, do której i my żeśmy się zaliczali, pospołu ze zdechłą świnią.

Wszelako nad nieczystością moralną ład miał sprawować, jako że dziewki nierządne potrzebne były w grodzie, żeby grzechowi cudzołóstwa zaniechać. I chociaż był to ważny urząd, umyślili sobie panowie rajcy, że zajęcia tak plugawego porządnemu człowiekowi nie dawać, więc przydzielili go małodobremu. Tenże z racyji sprawowanego przez siebie urzędu i tak był w bliskiej znajomości z brudem moralnym i cielesnym. Przeto ludzie respekt przed nim czuli, bo miał on do czynienia z wszelką zgnilizną, a z tej, wiadomo, różne się biorą choroby.

Prawiono też pospólstwu, żeśmy jako trąd na zdrowym ciele, z czego zrozumiano tyle, żeby cielęciny na targu nie kupować, bo zepsuta. I zaraz sprytne kramarki znaczny upust dały i ze sprzedażą nadążyć nie mogły. Poczem, trochę z obawy przed naruszeniem swej nietykalności cielesnej, bo klientela sarkać poczęła, a trochę ze zdrowej chęci zysku, kawałki wołowego jako cielęce sprzedawały. Rejwach się z tego zrobił, że hej! Nawet rezać nie było trzeba, bośmy mieszki z bruku zbierali. Toteż takowym mędrkom, co to prawią, że pieniądz na ulicy nie leży, odpowiadam, że a i owszem, jeno trza wyczuć, kiedy z niebios spada. Bo przecie owoc też się przez caluteńki rok z drzew nie sypie.

– Mietek, słusznie prawię?

– A wiesz, że ja też chęć mam na śliwowicę?

A temu tylko jedno na myśli.

– Z dziewką bym się napił – westchnął tęsknie.

– Z dziewką ciekawsze się rzeczy robi – postrzegłem.

– Słusznie prawisz. Jeno przyznaj, że śliwowica bez dziewki też smakuje.

– A tegom nie próbował.

– A niechże cię!

Najlepszą przepalankę ze śliwek właśniem u małodobrego pijał i cóżem ja winien, że nie dało rady bez towarzystwa dziewek zawsze ochoczych? Ich jędrne i chętne ciała też jako nieczystość miano. I ażeby inszych przed plugastwem chronić, przykazali panowie rajcy, by się kat strojem wyróżniał i poczciwego mieszczanina nieczystością nie kalał. Ech, nie znali, oj, nie znali...

– Trudno poznać, jak się twarz w kapturze skrywa – postrzegł bystro Sowibacznik, czym mnie nieco skonfundował, bom naiwnie myślał, że przebranie nieśmiałość ma skrywać.

A ono skrywało ważne persony, które rozpusty chciały zażywać incognito, ażeby na utratę reputacyji się nie narazić. Wszak piastowanie urzędu zobowiązuje, również do schlebiania pospólstwu i wychodzenia naprzeciw ich bolączkom.

I nie dość było ludziom porządnickim a bojaźliwym, że nosił Maciej pstry strój pozszywany z różnokolorowych pasów z finezyjnymi rozcięciami i płaszcz czerwony. Do pracy musiał też rękawice zakładać, by chronić dłonie przed zbrukaniem, a i tak nikt ręki mu nie podawał. Przeto przyozdabiał się Maciej kapeluszem z wronimi piórami i nawet na co dzień nosił rękawiczki ze ścierwiej psiej skóry sporządzone. Zaś przy wykonywaniu swej krwawej profesyji insze zakładał, ze skóry ścierwoświńskiej, i sporządzenie takowych zlecił też dla swoich hycli, czyli pomocników. Ci również chodzić mieli w niestrojnych pstrych ubiorach, jakby wszyscy trędowaci byli.

Kaletnicy szyli przeto rękawice i chyba czynili to bez wiedzy takowej, że w skórze padliny przyszło im się babrać. Takowy to wredny umyślunek miał małodobry, a łgać pięknie potrafił. Dobrze płacił, a czego nie zełgał, to przemilczeć zdołał. Aleć był on człekiem zacnego serca, bo ladacznicom dach nad głową zapewniał i godziwy zarobek za ich ciężką i nader pożyteczną pracę, co wielce panowie rajcy chwalili.

Pieczę nad tym interesem sprawowała jednak Maciejowa, żeby małżonkowi nieco ulżyć w wielości jego obowiązków. Pierwej wszeteczną była, ale stateczną się stała, gdy własny nierząd porzuciła i z Maciejem się związała. Obrotna białogłowa z niej była i szybko się zajęła nierządem inszych dziewek, które pobłądziły na swej moralnej drodze. Pomagała im w tym błądzeniu, a i my żeśmy w tym przeszkadzać nie chcieli. A skalania tośmy się nijakiego nie obawiali. Bośmy w porządkach grodzkich równie zbędnymi byli jak, nie przymierzając, sparszywiały kot, z którego wszelako większy jest pożytek, jako że myszy łapie. Ale i tak każden się przed nim wzdraga i tylko patrzy, ażeby się go pozbyć. Jako i nas pozbyć się chcieli, chociaż dzięki nam moc ludzi zajęcie miała. Panowie rajcy, grodzkie pachołki i małodobry z naszej obecności żyli, a i niejeden rzemieślnik ją chwalił, bo zarobek mu przynosiła.

Jeno ludzie to dziwne bywają. Ręki katu nie podadzą, bo skazańcowi stryczek na szyi zawieszał i tego się boją, i wzgardę czują. A potem przychodzą, chcąc odeń stryczek zakupić albo też trupi palec czy coś jeszcze gorszego. Niektórym szczególnie zależało na języku, ale częściej na trupim chwoście zwiotczałym, bo z tego jakąś magię odprawiali dla zbudzenia męskiej żywotności. Po to najchętniej przychodziły baby szpetne, acz chutliwe.

Znał Maciej ich małżonków, bo w „Żabim Królu” często bawili. Niektórzy zachodzili w poszukiwaniu magicznego remedium na ową przypadłość, która tak trapiła ich połowice, a im również przykrość sprawiała. Zalecał im Maciej w ramach kuracyji jedną ze swych panien, wielokrotnie i z powodzeniem stosowanych jako lekarstwo na męskie bolączki. Po medykament ów sięgali też chętnie ci, co to woleli zapobiegać niźli leczyć przypadłość, jaką jest szpetna, acz chutliwa żona.

Z początku swego urzędowania brzydził się kat tą rzeźnicką jatką, jaką było wycinanie kawałków ciała z człowieka, którego sam obwiesił. Ale potem mu to spowszedniało. Śmiał się z zabobonności ludzi, ale sam po trochu wierzył, że chronią go rękawiczki z psiej skóry. Ponoć nosił też na szyi trzonowy ząb świni, niby dla ochrony przed urokiem. Tom znał od jednej ladacznicy, ale im wierzyć zbytnio nie trzeba, chyba że prawią o swej miłości. Albowiem ich miłość do pieniędzy jest prawdziwie szczerą, chociaż z rzadka odwzajemnioną.

Maciej także kochał pieniądze, toteż sprzedawał wszystko, co z szubienicznika sprzedać się dało, a powiadali, że nawet i więcej. Nikt się nie chwalił, że nabył kciuk trupa, to i nikt się doliczyć ich wszystkich nie mógł. Jak wszelkie insze relikwie ulegały jakiemuś cudownemu rozmnożeniu.

Łajdak był z tego kata, wszak mu przyznać trzeba, że uczciwości potrafił dochować. Jak od szubienicznika dostał parę groszy, to przy wieszaniu kark takowemu subtelnie skręcał, miłosiernie przyspieszając spotkanie z panią kościejką. Jak był doceniony, to swym posługaczom przykazywał plagi lżejsze dawać. Dusza człowiek i chociaż zawód miał parszywy, lepiej z nim było żyć w przyjaźni. Tako czynił Antek i dzięki temu z dłużnicy w dobrym zdrowiu wyszedł, a i później od stryczka się urwał.

Gorzej, gdy ktoś cierpiał na chorą ambicyję, która kazała mu bardziej dbać o bzdurne zasady, niźli o własne życie. Bo są zasady uświęcone długożywotnią tradycyją złodziejską i tych złamać nie można. Ale są też takowe, które każdy podle swego rozumu bierze. Chyba że w rozumie nieszczęsnym zgotuje się pomyślunek przeklęty.

Tak to się właśnie przytrafiło się Jankowi Trzęsigłowie, którego przedtem Bykowatym zowano, bo gdy złość go nachodziła, to nogą po ziemi szurał, oczyma ciskał gromy i prychał przez zaciśnięte zęby. A na męczarnię trafił, bo któryś z jego dawnych kompanów zbyt chętny był do gadania, jako że stryczek i tak był mu pisany, a dzięki szczerej spowiedzi mógł się z nim szybciej przywitać i milej spędzić ostatnie żywota swego godziny.

Jeno nikt nie znał, czy mu się to udało, bowiem zgubił się gdzieś po drodze, na dusiołkę nie trafił, a ciała jego nigdy nie odnaleziono. Znaczy się, nie w całości. I wiedzieli wszyscy, że zrobili to Jankowi kamraci. Nawet pachołcy to znali, ale żaden nawet palcem nie kiwnął, żeby się w śledztwo bawić. Bowiem respekt czuli. Widzieli, jak Trzęsigłowa ciągniony był i przypalany, ale pary z gęby nie puścił. Tak mu się czemuś ubzdurało, że z hyclem i jego oprawcami gadać nie będzie, i nie gadał.

Przetrzymał boków osmalanie, milczał, gdy mu koza sól z pięt szorstkim jęzorem zlizywała, wył, gdy mu stawy wyciągano, lecz słowa nie wyrzekł. Obszukano go starannie, ogolono dokładnie, by sprawdzić, czy czary jakoweś go nie chronią, ale żadnych znaków na ciele nie znaleziono. Winien był jedynie wielokrotnych kradzieży i chociaż do żadnej się nie przyznał, żadnej też nie zaprzeczył, ale nie było to konieczne, bo kamrat jego przeciw niemu zaświadczył, a martwy słowa danego odszczekać nie mógł.

Tyle że jurysdykcyja chciała od Bykowatego przyznanie do winy usłyszeć, uznając je za królową dowodów. Wprawdzie osobliwą słabość żywiła do owej królowej, ale panowie ławnicy, co to ich przysiężnikami zowali, wiernością nie grzeszyli jej zbyt gorliwie. Darowali zatem Jankowi dalsze przesłuchanie i bez męczarni stryczek mu przykazali.

I chociaż nie udowodniono Bykowatemu, że chronią go jakoweś czary, to brak dowodu żadnym dowodem nie jest, a na zimne lepiej dmuchać, niźli się nim sparzyć. Toteż nikt nazbyt gorliwym nie był, by w słusznej zemście przeszkadzać, jeśli takowa była ostatnia wola skazanego przez sąd ziemski nierychliwy, acz niekiedy sprawiedliwy. A tenże zawyrokował, że obwieszon ma być między niebem a ziemią, niechże się stanie, i basta.

Jednakże wybawiła go od powroza jedna panna, obierając go sobie na męża. Zawodową proszarką była, a wołali za nią Garbata Agata, bo na żebry z garbem chodziła. Bez niego nikt jej nie rozpoznawał, a garb nosiła chyba po to, by uwagę od swej urody odwracać, jako że szpetną była niby diabla córa. Zachował zatem Bykowaty życie, chociaż stan wolny utracił, bo wybawicielkę swą musiał poślubić.

Takowy to sprytny koncept umyślili panowie rajcy, żeby rozwiązać kwestię staropanieństwa niewiast silnie nieurodziwych, których po dobroci nikt nie chciał. Wprawdzie niejeden wolał wybrać śmierć, niźli życie u boku takowej nadobnej, lecz Janko uważał, że głowę ma jedną i niespieszno mu było z jej zdejmowaniem.

Na wolność wyszedł mocno połamany i jak chciał byka odgrywać, to łbem na wychudzonej szyi potrząsał i dziatki się z niego naśmiewały, nazywając Trzęsigłową. Przyjął to nazwanie, bo po tym, jak na męczarni zabawił i już prawie się spotkał z katowską huśtawką, stracił całą swą bykowatość. Właściwie to tylko dziadować mu pozostało, jako że z dłużnicy kaleką wyszedł.

Zamieszkał pospołu ze swoją gołąbeczką przy murze na cmentarzu, gdzie grzebano straceńców, których rodziny majętniejszymi były. Bo takimi, co to ich w koło wplątywano, na części ćwiartowano czy na dusiołce wieszano, zajmowały się ptaszyska ścierwolubne, a to, co ze swej uczty pozostawiły, psi po polach roznosiły. Postawił sobie Trzęsigłowa przeto zgrabną lepiankę pośród zacnego towarzystwa straceńców niepospolitych, poczywających po wsze wieki po znojnym, acz nader ciekawym żywocie.

A na cmentarzu, jak to na cmentarzu, wesoło się ludziom żyło. Za dnia frymarki bywały, zaś nocami się bawiono, coby przy tańcach i śpiewach zmarłym się raźniej robiło. Jeno na tymże odpustów nie urządzano, a to z tejże przyczyny, że podobnież ciężkie grzeszniki nań poczywają, których dusze nie zaznają spokoju, dopóki do cna się nie spopielą w ogniu piekielnym. Powiadali, że straszy po nocach jakaś dusza potępiona, jeno po zmroku mało co widać było. Nadto nawet Jankowa baba po zmierzchu lepszego wyglądu nabierała.

A przyznać jej trzeba, że chociaż oblicze miała szpetne, to charakter nader przyjemny, a i zręczna była. Potrafiła z kramów skitrać co do żarcia, bo Trzęsigłowa z dziadowania niewiele miał. W tym fachu to trzeba być aktorem w sztuce odgrywanej dla publiczności i litość w niej wzbudzać. Cielesną swą ułomnością, prawdziwą bądź też pozorowaną, struny sumienia szarpać, historię własnej niedoli głosem zawodzącym opowiadać.

– Ty im musisz czułą bajkę opowiadać – tłumaczyła Jankowi jego połowica. – Serca zamknięte swą boleścią rozedrzeć, bo bez tego sakiewki nie otworzą.

Garbatką ją czule mienił. Ale hardy był i w milczeniu pod ratuszem przesiadywał, niczym niemy wyrzut sumienia, którym tylko nieliczni się przejmowali.

– Nieprzystojnie stale w jednym miejscu przesiadywać, bo się ludziskom twarz twoja opatrzy, a troskać się wciąż tym samym nieszczęśnikiem, to jeno ślubna i matka umieją – zaklinała go.

Lecz się spod ratusza nie ruszał. Miał w tym widać jakiś cel obmyślony, któregośmy zmyśleć nie mogli.

Dziwny był z niego proszarnik, który o nic nie prosił, acz pośród złodziejskiej braci miał poważanie, wszak mało kto potrafi się pieszczotom oprzeć, jakie z przykazania kata zadają na męczarni jego posługacze. Pieszczony sam musi we własnym sercu zadecydować, czy woli za milczenie gardłem przypłacić, czy oddać gardło i z pieszczot zrezygnować. Jak ktoś ma dużą siłę ciała i ducha, to męczarnię przetrzyma, toteż jedni podziw wielki czuli, lecz drudzy za durnia go mieli i się naśmiewali, że chciał sławy, to ją ma.

Niektórzy z buchaczy to mu nawet pomagali, szczególnie ci, o których zmilczał, gdy do spotkania z cierpiączką się szykował. Wiele wiedział i wiele mógł powiedzieć. Swoim hardym milczeniem wzbudzał w nich wdzięczność i nienawiść. Właściwie to każden, który go znał z lat wcześniejszych, żył w niepewności, że Trzęsigłowa kiedyś przemówi. Dzięki tejże niepewności całkiem znośnie mu się żyło na cmentarzu straceńców, po sąsiedzku z naszym Zgrabnym pryncypałem. W jednym wieku byli i mnogość wspólnych spraw mieli z wcześniejszego czasu, kiedy się bawili pospołu. Przeto mieli dla siebie wiele przyjaźni, ale też wielce się siebie wzajem obawiali. I chyba dlatego tak szczerze sobie w oczy spoglądali, by mieć jeden na drugiego baczenie i plecami się nie odwracać.

Prawią, że z szacunku dla drugiego człowieka nie jest zacnym plecy mu pokazywać, ale mi się widzi, że to niepewność co do możności zaufania ten szacunek wzbudza. Antkowych pleców nigdym nie widział, ale może miał sprawki jakoweś na sumieniu albo też bezinteresownych wrogów, takich co to z czystej zawiści się rodzą? Niewątpliwie był przezornym, a taki zwykł się zabezpieczać przed wypadkami nieprzewidzianymi i w konsekwencyjach nader przykrymi. Na tym właśnie się opiera zaufanie. Jeno z inszej strony odwrócić się do kogoś plecami bywa oznaką lekceważenia albo nawet żywionej dlań pogardy. Za poczynienie takowego afrontu można otrzymać nóż jako upomnienie między żebra wbity. Przeto szanuj nieprzyjaciela swego, bardziej niźli siebie samego.